NederLandBovenWater

In het kader van te ontwikkelen scenario’s over het stedelijk gebied 2050-2100 zijn in opdracht van het Deltaprogramma Rijnmond-Drechtsteden verschillende deskundigen aan het woord gelaten over de toekomst van de regio en de relatie tot water. Op 15 april 2011 was het woord aan Peter van Rooy, initiatiefnemer en codirecteur van Stichting NederLandBovenWater:

Projectontwikkelaars denken dat de bouw van dure huizen genoeg is, maar het is het voorzieningenniveau dat een buurt aantrekkelijk maakt “Wij doen al jaren onderzoek en daaruit blijkt keer op keer; de overheidsgelden worden steeds schaarser, omdat je steeds meer uitgaven hebt aan bijvoorbeeld beheer, onderhoud, behoud, reconstructie en herstructering van de gebouwde omgeving. Daarnaast heb je demografische uitdagingen: krimp ligt op de loer, vooral in de zuidvleugel van de Randstad, die er minder florissant voor staat dan bijvoorbeeld Amsterdam en Utrecht. Ik ben zeer sceptisch over de ambities en dromen over dit gebied en vrees dat het er niet van gaat komen. Projectontwikkelaars blijven de denkfout maken dat kwalitatief hoogwaardige huizen het belangrijkst zijn voor een succesvol project, maar het gaat ook om de omgeving waarin dat huis staat. En de inrichting van die omgeving wordt nog steeds overgelaten aan de overheid, maar die kan het simpelweg niet meer betalen.

Je zult altijd een hoeveelheid nieuwbouw van huizen en kantoren nodig hebben, en daarnaast moet er ook transformatie van bestaande bouw plaatsvinden. Oude woningen en kantoren voldoen op een gegeven moment niet meer. De aantallen die we de laatste 10 à 15 jaar voor nieuwbouw hebben gehoord, kloppen echter niet. Prognoses van woningcorporaties van 90.000 nieuwe woningen per jaar zijn mijns inziens echt veel te hoog; misschien dat je tot de helft komt. En voor kantoren is het weer een ander verhaal, daar is geen toename meer gewenst. Al zul je in de toekomst door veroudering altijd nieuwbouw nodig hebben, om per saldo op hetzelfde aantal kantoren uit te kunnen komen.”

De spiraal Kwaliteit-Kapitaal-Kennis ligt vooral op de A2-as en niet in Rijnmond-Drechtsteden “Trends in de hele wereld laten zien dat het voorzieningenniveau van een gebied steeds meer aan belang toeneemt. Als je niet in de 3K-spiraal Kwaliteit-Kapitaal-Kennis mee kunt draaien, heb je als stad Rotterdam een probleem. Die spiraal ligt naar mijn mening nu al meer op A2-as: Amsterdam, Utrecht, Den Bosch en Eindhoven. Dáár is het momenteel aan het gebeuren en dat jaagt elkaar steeds meer aan. Jongeren hebben al decennialang een voorkeur voor dit gebied, vanwege de aanwezigheid van voorzieningen waarvan ze afhankelijk zijn. Rotterdam komt niet mee in de spiraal Kennis-Kapitaal-Kwaliteit: de kenniswerkers willen er wel werken, maar liever niet wonen, dus kapitaal is er te weinig. De kwaliteit van de regio laat ook te wensen over, dus de volgende generatie voelt zich nog minder aangetrokken. Hoofdkantoren trekken weg naar Amsterdam, Londen of Parijs. Als je dan uitgaat van het maximale scenario van 24 miljoen, dan zie ik al die extra inwoners vooral naar die A2-as trekken, en kiezen voor een woning tussen Amsterdam en Utrecht, zoals het Gooi, of toch ook misschien Almere. En in zuidelijke richting worden plaatsen als Geldermalsen aantrekkelijk.

Ik zie ze niet snel kiezen voor een woning in een havenstad als Rotterdam, waar relatief weinig kwaliteit te vinden is. Om deze beweging een halt toe te roepen en kwaliteit te behouden, zou je als Rotterdam iets onorthodox moeten gaan doen, zoals men ook in havenstad Hamburg heeft gedaan: regelluwe zones creëren, of themawijken opzetten, waar mensen voor weinig geld een woning kunnen kopen en opknappen.” Als je echt werkt maakt van energieneutrale woningen, trekt dat mensen weg uit dure steden als Amsterdam en Utrecht “Ik heb in Kroatië krimpgebieden gezien en denk niet dat het hier zo erg zal worden. Je hebt daar een beperktere economie dan hier. De overheid kiest daar voor investeren in de economisch sterkste regio’s, dat zie je hier in Nederland overigens ook. Je zult dus als regio iets bijzonders moeten laten zien, wil je niet automatisch in die neerwaartse spiraal terechtkomen. Stel bijvoorbeeld dat je echt werk maakt van energieneutrale woningen, die ook nog eens betaalbaar zijn, koop én huur, dan trekt dat mensen weg uit steden als Amsterdam en Utrecht, waar wonen duur is. Als je dan ook nog werk kunt aanbieden met een zekere allure, heb je het weer aardig op de rit.

Aan de andere kant van het spectrum voor de toekomst zie ik de mogelijkheid dat de kenniswerkers massaal wegtrekken en alleen de kansarmeren overblijven. Daar moet wel werk voor bestaan. Er zal natuurlijk altijd werk in de haven blijven bestaan, maar dat is niet genoeg voor de hele regio. De dienstverleningssector zit vooral langs de eerdergenoemde A2-as. Misschien moet je voor het Rijnmond gebied denken aan bijzondere vormen van nijverheid: MKB-bedrijven die zich gespecialiseerd hebben in een bepaalde industriële niche. Je ziet dat ook langs de A59, waar zich een concentratie van bedrijven in metaal bevindt, die Metal Valley wordt genoemd. Rijnmond-Drechtsteden zou ook zo’n specialistische niche voor zichzelf moeten creëren. Het meest logische zou zijn om te zoeken naar nijverheid die een relatie heeft met water. Want die haven en het water zijn er toch. Benut de kansen die het water je biedt om innovatieve diensten te leveren! Dan kun je de spiraal doorbreken.”

Emotie speelt een niet te onderschatten rol bij de keuzes die het bestuur maakt “Er zijn bij de overheid tegengestelde bewegingen aan de gang. Noodgedwongen zullen overheden meer los moeten laten omdat men anders de vooruitgang verstikt. Betutteling leidt er immers toe dat elk initiatief doodslaat. Het mechanisme om risico’s te mijden, versterkt door de veeleisendheid van de Tweede Kamer, zal nog even zo blijven. Echter, op langere termijn zullen overheden moeten leren zaken los te laten en vooral een faciliterende rol te vervullen, anders belemmer je de ontwikkeling van de economie.

Zolang de overheid blijft doen wat ze nu doet, is Nederland een van de veiligste delta’s van de wereld. Je loopt hier een minimale kans om te verdrinken. Hoe lang de overheid hiermee kan doorgaan gezien de hoge kosten, is een politieke kwestie die vooral om emotie draait. Als er een ramp gebeurt, is er even alle aandacht voor de waterveiligheid in dat gebied, maar vijftien jaar later, als de emoties zijn bedaard, kan er in hetzelfde gebied toch weer besloten worden om te gaan bouwen. Emotie speelt een niet te onderschatten rol bij de bestuurlijke besluitvorming.”

100% waterveiligheid bestaat gewoon niet; je mag soms best even merken dat je leeft met water “Hoe ver moet de overheid gaan in haar streven naar waterveiligheid? Er wordt in dit verband vaak gesproken over een gedifferentieerd veiligheidsniveau. Dat klinkt theoretisch aantrekkelijk, omdat een deel van de verantwoordelijkheid naar de burger verschuift, die er zelf voor kan kiezen om zich bij te verzekeren. Maar het maakt de toch al groeiende complexiteit in de samenleving nog groter en het is de vraag of burgers deze complexiteit aankunnen. Er zullen groepen zijn die hier de dupe van worden. Bovendien zullen de verzekeraars deze verantwoordelijkheid ook niet graag op zich nemen, want de risico’s zijn groot. Je zult dus in elk geval een stevige basisveiligheid moeten nastreven, zonder door te slaan; verhalen over 6 meter zeespiegelstijging zijn echt onverantwoord.

Wat Rotterdam goed doet, is op bepaalde plekken in de stad duidelijk maken dat een flinke regenbui niet onmiddellijk wegloopt, en dat er dus even water op die plek blijft staan. Het wordt daardoor duidelijk dat je als bewoner in dat gebied een relatie met water hebt. Daarmee groeit het besef dat 100% veiligheid gewoon niet bestaat, ook al woon je in de veiligste delta ter wereld. Je mag af en toe best even merken dat je leeft met water. Als men dat niet accepteert, moet men bereid zijn om 300% meer rioolheffing te betalen. Want dat is de keuze: drie keer per jaar water op straat accepteren of fors hogere kosten voor de riolering betalen.”

Zoetwaterschaarste is geen issue; aan koelwater kan wel een gebrek ontstaan “Als het klimaat in het tempo verandert dat we de laatste decennia hebben gezien, voorzie ik geen problemen voor de zoetwatervoorziening in het gebied Rijnmond-Drechtsteden, op voorwaarde dat we een stuk slimmer omgaan met grondwater en het vasthouden van regenwater; er zijn genoeg bekkens in de buurt. Koelwater is een ander verhaal: in de extreem warme zomer van 2003 was dat voor sommige bedrijven een probleem. Toen moesten er maatregelen genomen worden, zoals het ’s nachts irrigeren in de landbouw. Dat soort maatregelen bleek ook afdoende.

Kinderen moeten weer gaan fietsen in de stad, dat is gezonder en ze worden er volwassen van! “Voor het behoud van een gezonde economie en daarbij behorende verstedelijking, kun je de grootste klappers maken met energieproductie. Als er genoeg betaalbare energie is, blijft de koopkracht van mensen en gebieden op peil. Zorg is ook een belangrijke driver voor de manier waarop de verstedelijking vorm gaat krijgen. Als we, met hulp van bijvoorbeeld de zorgverzekeraars, zorgen voor levensloopbestendige woningen en meer groen in de stad, kunnen we mensen langer uit de zorginstellingen houden en daar enorme besparingen realiseren. Mobiliteit en infrastructuur zijn ook geldverslindend; als je daar zou ontschotten en binnenstedelijk gebruik zou maken van nieuwe fietsvormen (zoals riksja’s), hoef je minder te investeren in de ringwegen en bevorder je tegelijkertijd de volksgezondheid. Kinderen moeten weer gaan fietsen in de stad, dat is gezonder en ze worden er volwassen van. Maar met de huidige fietsonvriendelijke infrastructuur binnen de stedelijke gebieden zijn mensen bang om hun kind op de fiets te laten gaan.

Als je dit niet op de rit krijgt, en je te weinig geld hebt om kwaliteit toe te voegen aan die ruimte, loopt je gebied leeg. Want kenniswerkers uit de dienstensector en de innovatie rekenen genadeloos af met kwalitatief niet-hoogwaardige gebieden. Die zijn zo vertrokken naar Parijs, Londen of Berlijn. En wat krijg je ervoor terug? Zijn dat gelukszoekers of mensen die een bijdrage komen leveren aan de Nederlandse economie? We kunnen die kenniswerkers alleen behouden, als bestuurders naar de bewoners en de samenleving luisteren, en niet met hun eigen agenda bezig zijn. Alleen dan kun je een omslag faciliteren. Een bestuur dat duidelijk en in wijsheid kiest voor een paar ‘parels’, dat genoeg vrijheid biedt, en ervoor zorgt dat de stad iets unieks te bieden heeft ten opzichte van andere gebieden. Rotterdam is daar redelijk goed mee bezig, maar helaas vertrekken er, ondanks de inspanningen, nog steeds meer mensen dan er binnenkomen. De Drechtsteden is een ander verhaal; er is geen ontwikkelaar te vinden die daar nu nog in wil investeren. Wat er nu nog loopt, wordt afgemaakt, maar daarna stopt het, vrees ik.”

Maak van de regio een internationale proeftuin voor dredging: Dredge Valley

“Bedrijven als Smit, Van Oord en IHC hebben zeker nog toekomst; delta’s zijn populaire plekken om te wonen, in de gehele wereld. Deltatechnologie zou echter niet alleen op de TU Delft groot moeten zijn, maar ook bij de ambachtslieden in de regio zelf, die geen universitaire opleiding hebben en op ROC-niveau werken. Zij zijn de meest logische toeleveranciers voor de dredging industrie, waardoor er vanzelf een Dredge Valley ontstaat. Zeker in verbinding met de Zeeuwse, Brabantse en Hollandse delta kan er een karakteristiek wereldlaboratorium voor delta’s en dredging ontstaan. Dan heeft de regio met een geweldig exportproduct zijn niche gevonden. Je kunt dat uitbouwen met bijvoorbeeld internationale informatievoorziening over waterveiligheid en educatieve tochten naar een opgespoten eilandje waar demonstraties gegeven kunnen worden van wat er technisch mogelijk is. Dan maak je van water een kans in plaats van een bedreiging. Als je dat in de volle breedte positioneert, zou dat een van de weinige opties kunnen zijn om uit die neerwaartse spiraal te blijven. Want dan willen de ingenieurs er wel blijven wonen. Dat betekent wel dat men nú de juiste keuzes moet maken, en dat bepaalde vestigingsregels moeten worden versoepeld, anders mis je de boot.”